Zapoczątkowana w 1989 roku transformacja ustrojowa przywróciła znaczenie własności prywatnej, która w poprzednim okresie była skutecznie rugowana z obrotu prawnego. Przemiany wolnorynkowe doprowadziły do powstania wielu przedsięwzięć biznesowych o charakterze rodzinnym, a jak wiadomo, w rodzinach różnie bywa. Co stanie się z firmą w przypadku rozwodu?

Biznes prowadzony wspólnie przez małżonków nie jest niczym szczególnym czy niespotykanym. Choć obiegowa prawda mówi, żeby lepiej nie łączyć pracy zawodowej z życiem osobistym, to w praktyce sytuacja taka zdarza się wcale nierzadko. Wiele przedsięwzięć gospodarczych angażuje małżeństwa z sukcesem dzielące życie zawodowe i prywatne. Niestety zdarza się i tak, że po latach trudów budowania wspólnego biznesu przychodzi kryzys, wobec którego rozstanie staje się koniecznością. Następuje rozwód, w którym walka o przejęcie kontroli, czy też o korzystniejszy dla jednej stron podział majątku, staje się motywem przewodnim na długie lata postępowań i negocjacji.

Rozwód, mający wpływ na prowadzony biznes, jest zjawiskiem częstym, ale dotyczącym raczej z natury rzeczy przedsiębiorstwa o małych lub średnich rozmiarach. W spółkach kapitałowych, gdzie udziały lub akcje są dodatkowym składnikiem majątku dorobkowego stron, rozwód zazwyczaj pozostaje wydarzeniem neutralnym dla spółki i prowadzonego biznesu.

 

Podział wspólnego majątku małżonków po rozwodzie często wzbudza większe emocje między stronami, niż sam rozwód. Oczywiście, najbardziej zaciekła walka toczy się wówczas, gdy byli partnerzy w trakcie małżeństwa odnieśli sukces biznesowy. Podziałowi podlega bowiem cały majątek zgromadzony przez strony w trakcie trwania małżeństwa, o ile małżonkowie nie zdecydowali o tym inaczej w przepisanej przez prawi formie. Co  jednak, gdy firma jest zarejestrowana i prowadzona przez jednego małżonka?

Dość powszechne jest przekonanie, że działalność gospodarcza zarejestrowana na jednego z małżonków po rozwodzie przypada właśnie jemu. To pogląd błędny. Trzeba pamiętać, że podziałowi podlega to wszystko, co zostało wypracowane w czasie trwania związku małżeńskiego przez oboje małżonków.

Podział majątku może być przeprowadzony zarówno sądownie, jak i polubownie, w drodze umowy. Zdecydowanie polecamy tę drugą formę. W takim przypadku byli małżonkowie powinni zawrzeć umowę działową w odpowiedniej formie – jeżeli w skład majątku wspólnego, objętego podziałem,  wchodzi przedsiębiorstwo, to umowa działowa powinna mieć formę pisemną z podpisami poświadczonymi notarialnie. Jeżeli natomiast podział dotyczy również nieruchomości, wówczas umowa powinna zostać zawarta w formie aktu notarialnego. Rozwiązanie jest możliwe wyłącznie w przypadku pełnej zgody obojga małżonków co do sposobu podziału.

W postępowaniu prowadzonym przez sąd ustala się w pierwszej kolejności składniki majątku i ich wartość, a następnie dokonuje się ich faktycznego podziału. Może on polegać na przyznaniu w całości poszczególnych składników majątku wspólnego każdemu z małżonków z zaliczeniem na poczet ich udziałów w tym majątku, na podziale fizycznym poszczególnych rzeczy lub na podziale cywilnym, polegajacym na rozdzieleniu między małżonków sumy pieniężnej uzyskanej ze sprzedaży składników majątku wspólnego.

Podział majątku poprzez przyznanie małżonkom poszczególnych jego składników lub przez podział fizyczny rzeczy udaje się w praktyce najrzadziej, bowiem trudno tak oszacować poszczególne składniki, aby ich wartość była sobie równa. W toku postępowania strony mogą zgłaszać swoje propozycje co do planu samego podziału. Np. małżonek, który nie prowadzi działalności gospodarczej może wnosić o podział przedsiębiorstwa, bądź o przekazanie mu własności niektórych przedmiotów wchodzących w skład przedsiębiorstwa lub równowartości tych składników.

Trudniejszym do podziału jest przedsiębiorstwo, które prowadzone było przez jednego z małżonków jeszcze przed zawarciem małżeństwa, jeśli po ślubie środki konieczne do prowadzenia owego przedsiębiorstwa były wykładane zarówno z majątku wspólnego małżonków, jak i z ich majątków osobistych. Takie wspólne finansowanie przedsiębiorstwa powoduje, że powstaje ono z różnych nakładów majątkowych, a zatem w postępowaniu o podział majątku konieczne będzie ustalenie kiedy, w jakiej wysokości i z czyich środków została dokonana każda inwestycja. Takie postępowanie jest znacznie bardziej skomplikowane i dłuższe. Samo postępowanie dowodowe, związane z wykazaniem poniesionych na przedsiębiorstwo nakładów jest trudne, wiąże się z koniecznością udokumentowania wielu, czasem drobnych okoliczności, mających miejsce w przeszłości. Trzeba pamiętać, że obowiązuje generalna zasada zwrotu wydatków i nakładów poczynionych z majątku wspólnego na majątek osobisty. Wyjątek od powyższego stanowią wydatki i nakłady poczynione na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. Kodeks rodzinny i opiekuńczy zabrania także żądać zwrotu wydatków i nakładów zużytych w celu zaspokojenia potrzeb rodziny, chyba, że zwiększyły one wartość majątku w chwili ustania wspólności.

 

Marcin Melzacki