Z dniem 17 sierpnia 2015 roku w polskim systemie prawnym zaczęło obowiązywać rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego (zwane dalej rozporządzeniem).

Rozporządzenie ma na celu ułatwienie postępowań spadkowych w sytuacjach, w których trzeba załatwiać sprawy związane z nabyciem spadku w różnych państwach Unii Europejskiej.  

Przed zmianami, procedura nabycia spadku bywała często bardzo skomplikowana. Za przykład niech posłuży sytuacja, w której obywatel polski będący spadkodawcą mieszkał na terenie Hiszpanii a pracował w Portugalii. Po jego śmierci spadkobiercy w celu uregulowania sytuacji prawnej musieli załatwiać wszelkie sprawy ze spadkobraniem na terenie każdego z tych krajów.

Konieczność ujednolicenia przepisów była naturalną konsekwencją problemów związanych ze sprawnym i przejrzystym załatwianiem spraw spadkowych.

Stan prawny obowiązujący przed 17 sierpniem 2015 r. znacznie utrudniał postępowanie przede wszystkim z uwagi na różnorodność regulacji proceduralnych. Dotyczyło to zarówno organów właściwych, jak i dokumentów potwierdzających tytuł prawny do składników masy spadkowej.

JEDEN SĄD, JEDNO PRAWO, JEDEN SPADEK

Regulacja zawarta w rozporządzeniu wprowadza zasadę, zgodnie z którą Sąd Państwa członkowskiego, w którym zmarły miał swoje miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci, będzie miał jurysdykcję do orzekania co do ogółu spraw dotyczących spadku. Aby ustalić miejsce zwykłego pobytu, niezbędnym będzie dokonanie ogólnej oceny okoliczności życia zmarłego w latach poprzedzających jego śmierć, uwzględniając wszystkie istotne elementy, w szczególności czas trwania i regularność obecności zmarłego w danym państwie oraz warunki i powody tej obecności.

W nowych regulacjach przewidziano także możliwość wyboru prawa właściwego i wyłączenia powyższej zasady. Sporządzając testament, spadkodawca może bowiem wskazać, by wszelkie sprawy związane z dziedziczeniem po nim, nie odbywały się kraju i według przepisów jego ostatniego miejsca zwykłego pobytu, lecz według prawa kraju ojczystego (możliwość wyboru prawa właściwego ograniczona jest do prawa państwa, którego obywatelstwo spadkodawca posiada w chwili dokonywania wyboru lub w chwili śmierci).

Rozporządzenie wprowadza także tzw. europejskie poświadczenie spadkowe – instrument prawny, pozwalający obywatelom Unii Europejskiej – spadkobiercom, zapisobiercom, wykonawcom testamentów bądź zarządcom spadków – na sprawniejsze wykazywanie tytułu prawnego do spadku we wszystkich państwach członkowskich. Będzie to dokument przygotowany według jednolitego wzoru, akceptowalnego w całej Unii Europejskiej i wydawanego zarówno przez Sąd jak i notariusza na specjalnym formularzu. Europejskie poświadczenie spadkowe wydawane będzie na wniosek złożony przez zainteresowaną osobę bez stosowania jakiejkolwiek szczególnej procedury. Wysokość opłaty sądowej od wniosku o wydanie europejskiego poświadczenia spadkowego wyniesie 300 zł.

Europejskie poświadczenie spadkowe będzie uznawane i wykonywane we wszystkich krajach członkowskich Unii Europejskiej, z wyłączeniem Wielkiej Brytanii, Irlandii i Danii (z uwagi na  skorzystanie z klauzuli opt-out tj.wyłączenia z obowiązku wypełnienia części wymogów prawa wspólnotowego). W tych krajach dziedziczenie będzie odbywać się na dotychczasowych warunkach.

Regulacje zawarte w rozporządzeniu istotnie poprawią i ujednolicą system prawny dot. dziedziczenia. Wskazać należy, że każdego roku na terenie Wspólnoty ustala się prawa do mniej więcej 4,5 mln spadków. Około 10 proc. z nich to spadki transgraniczne, których wartość szacuje się na ponad 120 mld euro.

Autor: Emil Tomaszewski