Ponieważ bezpieczeństwo energetyczne od dawna postrzegane jest jako jeden z elementów koniecznych do zagwarantowania jednostkom godnej egzystencji, jedną z pierwszych definicji tego pojęcia sformułowano podczas prac ONZ nad kwestiami regulacji rynków energii. Zgodnie z tą definicją bezpieczeństwo energetyczne to dostępność energii w każdym czasie, w różnych formach, w wystarczającej ilości i po rozsądnej cenie. Pochodną takiego ujęcia tematu jest ciążący na państwie obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego własnych obywateli. Dotyczy to zatem wszelkich przejawów energii, zarówno energii elektrycznej, energii pochodzącej ze spalania gazu i innych paliw kopalnych, energii jądrowej oraz konieczność utrzymania na odpowiednim poziomie infrastruktury technicznej koniecznej do wytwarzania i przesyłania energii. W tym ujęciu bezpieczeństwo energetyczne jest prawem podmiotowym obywateli danego państwa. Nie ulega wątpliwości, że ochrona praw podmiotowych obywateli tworzących wspólnotę stanowi jeden z głównych warunków dobrego funkcjonowania państwa. Zatem bez stworzenia warunków gospodarczych, infrastrukturalnych i prawnych dla zagwarantowania obywatelom bezpieczeństwa energetycznego nie możemy mówić o dobrym funkcjonowaniu państwa.

Powyższy sposób rozumowania podzielany jest w całej rozciągłości w Unii Europejskiej. Zielona księga opublikowana w marcu 3013 - „Ramy polityki w zakresie klimatu i energii do roku 2013”- traktuje, że: „Fizyczne bezpieczeństwo energetycznej infrastruktury Europy względem zagrożeń ze strony klęsk żywiołowych i terroryzmu, jak również zabezpieczenie przed zagrożeniami politycznymi, w tym zagrożeniem przerwania dostaw, ma decydujące znaczenie dla przewidywalności. Rozwój inteligentnych sieci elektrycznych, zarządzanie popytem i rozproszenie generacji energii może pomóc w przypadku nagłego niedoboru”. Dyrektywy wydawane w zakresie regulacji bezpieczeństwa energetycznego objęte są harmonizacją prawa unijnego z krajowymi systemami prawnymi. Jako przykład ustawodawstwa unijnego w tym zakresie podać można:

- dyrektywę 2005/89/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 18 stycznia 2006 r. dotycząca działań na rzecz zagwarantowania bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej i inwestycji infrastrukturalnych 

-dyrektywę Rady 2004/67/WE z 26 kwietnia 2004 r. dotycząca środków zapewniających bezpieczeństwo dostaw gazu ziemnego 

- dyrektywę Rady 2006/67/WE z 24 lipca 2006 r. nakładająca na państwa członkowskie obowiązek utrzymywania minimalnych zapasów ropy naftowej lub produktów ropopochodnych.

Wspólnym mianownikiem dla wymienionych wspólnotowych regulacji bezpieczeństwa energetycznego  jest zadanie zagwarantowania bezpieczeństwa dostaw wszystkich nośników energii z jednoczesnym maksymalnym poszanowaniem zasad konkurencji. Postulat ten na przykładzie energii elektrycznej uwidoczniony jest w preambule wspomnianej dyrektywy 2005/89/WE, która stanowi, iż „zapewnienie wysokiego poziomu bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej jest podstawowym warunkiem pomyślnego funkcjonowania rynku wewnętrznego” (Filip Elżanowski, Polityka energetyczna. Prawne instrumenty realizacji. LexisNexis 2008).

Doprecyzowanie zasad ustanowionych przez dyrektywy jest również przedmiotem orzecznictwa Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości. I tak:

- wyrokiem uwzględniającym priorytet bezpieczeństwa energetycznego jako elementu bezpieczeństwa publicznego państwa był wyrok z dnia 10 lipca 1985 r. w sprawie C-72/83 Campus Oil. W rozstrzygnięciu tym Europejski Trybunał Sprawiedliwości uznał, że zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego państwa może obejmować dopuszczalne w zakresie prawa ograniczenie swobód traktatowych

- uznanie energii elektrycznej i gazu ziemnego jako towaru było tezą wyroku z dnia 27 kwietnia 1994r. w sprawie C-393/92, Gemeente Almelo i inni przeciwko Energiebedrijf Ijsselmij  oraz wyroku z dnia 23 października 1997r. w sprawie C-158/94, Komisja przeciwko Republika Włoska (Filip Elżanowski, Polityka energetyczna. Prawne instrumenty realizacji. LexisNexis 2008).

Regulacja kwestii bezpieczeństwa energetycznego państwa to w Polsce domena dwóch ustaw:

- ustawy z dnia 10 kwietnia 1997r. prawo energetyczne (zwana w dalszej części również upe)

- ustawy z dnia 6 grudnia 2006r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (zwana w dalszej części również zppr)

Kluczowe znaczenie ma prawo energetyczne, jako akt prawny zawierający zarówno definicje legalne kluczowych pojęć, regulacje podstawowe jak i statuujący system ochrony bezpieczeństwa energetycznego. Z powyższych powodów ustawa prawo energetyczna w interesującym nas zakresie omówiona zostanie jako pierwsza.

W treści normy art. 1 upe, określa się zasady kształtowania polityki energetycznej państwa, zasady i warunki zaopatrzenia i użytkowania paliw i energii, w tym ciepła, oraz działalności przedsiębiorstw energetycznych, a także określa organy właściwe w sprawach gospodarki paliwami i energią. Celem ustawy jest tworzenie warunków do zrównoważonego rozwoju kraju, zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego, oszczędnego i racjonalnego użytkowania paliw i energii, rozwoju konkurencji, przeciwdziałania negatywnym skutkom naturalnych monopoli, uwzględniania wymogów ochrony środowiska, zobowiązań wynikających z umów międzynarodowych oraz równoważenia interesów przedsiębiorstw energetycznych i odbiorców paliw i energii.

Art. 3 pkt. 16 upe definiuje bezpieczeństwo energetyczne jako „stan gospodarki umożliwiający pokrycie bieżącego i perspektywicznego zapotrzebowania odbiorców na paliwa i energię w sposób technicznie i ekonomicznie uzasadniony, przy zachowaniu wymagań ochrony środowiska”. Wskazać należy, że to ujęcie w pełni odpowiada zarówno cytowanej wyżej definicji sformułowanej przez ONZ jak i prawodawstwu UE.

Wyrazem traktowania kwestii bezpieczeństwa energetycznego w kategorii dobra powszechnego z łączącą się z tym ideą możliwego ograniczenia swobód w celu przywrócenia stanu bezpieczeństwa energetycznego są normy art. 11 i nast. upe. I tak w przypadku zagrożenia bezpieczeństwa energetycznego Rzeczypospolitej Polskiej polegającego na długookresowym braku równowagi na rynku paliwowo-energetycznym lub bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego części mogą być wprowadzone na czas oznaczony ograniczenia w sprzedaży paliw stałych oraz w dostarczaniu i poborze energii elektrycznej lub ciepła. Owe graniczenia polegać mogą na ograniczeniu maksymalnego poboru mocy elektrycznej oraz dobowego poboru energii elektrycznej lub zmniejszeniu lub przerwaniu dostaw ciepła. Organami uprawnionymi do kontroli stosowania ograniczeń są: Prezes Urzędu Regulacji Energetyki - w odniesieniu do dostarczanej sieciami energii elektrycznej oraz wojewodowie - w odniesieniu do paliw stałych oraz ciepła. Ustawa wymienia również w art. 11c.upe możliwe źródła wystąpienia zagrożeń bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej tj.:

- działania wynikające z wprowadzenia stanu nadzwyczajnego;

- katastrofy naturalnej albo bezpośredniego zagrożenia wystąpienia awarii technicznej w rozumieniu art. 3 ustawy z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski żywiołowej (Dz. U. Nr 62, poz. 558, z późn. zm.);

- wprowadzenia embarga, blokady, ograniczenia lub braku dostaw paliw lub energii elektrycznej z innego kraju na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, lub zakłóceń w funkcjonowaniu systemów elektroenergetycznych połączonych z krajowym systemem elektroenergetycznym;

- strajku lub niepokojów społecznych;

- obniżenia dostępnych rezerw zdolności wytwórczych poniżej niezbędnych wielkości, o których mowa w art. 9g ust. 4 pkt. 9 upe  lub braku możliwości ich wykorzystania.

W przypadku powstania zagrożenia bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej, operator systemu przesyłowego elektroenergetycznego lub systemu połączonego elektroenergetycznego podejmuje we współpracy z użytkownikami systemu elektroenergetycznego, w tym z odbiorcami energii elektrycznej, wszelkie możliwe działania przy wykorzystaniu dostępnych środków mających na celu usunięcie tego zagrożenia i zapobieżenie jego negatywnym skutkom. Może on również wprowadzić ograniczenia w dostarczaniu i poborze energii elektrycznej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego części do czasu wejścia w życie przepisów wydanych na podstawie art. 11 ust. 7 upe, lecz nie dłużej niż na okres 72 godzin. Operator systemu przesyłowego elektroenergetycznego lub systemu połączonego elektroenergetycznego obowiązany jest również do niezwłocznego powiadamia ministra właściwego do spraw gospodarki oraz Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki o wystąpieniu zagrożenia bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej, podjętych działaniach i środkach w celu usunięcia tego zagrożenia i zapobieżenia jego negatywnym skutkom oraz zgłasza konieczność wprowadzenia ograniczeń na podstawie art. 11 ust. 7 upe. Wyżej opisane normy statuują więc system reagowania w sytuacjach kryzysowych zagrożenia bezpieczeństwa energetycznego państwa oraz określają organy administracji właściwe w przedmiotowej kwestii.

Kolejnym polem regulacji ustawy prawo energetyczne jest określenie organów administracji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo energetyczne kraju. Organami tymi są: Minister Gospodarki, gdyż z art. 12 ust. 2 pkt 3 up. wynika, iż jego zadaniem w zakresie polityki energetycznej jest „nadzór nad bezpieczeństwem zaopatrzenia w paliwa gazowe i energię elektryczną oraz nadzór nad funkcjonowaniem krajowych systemów energetycznych w zakresie określonym ustawą” , oraz Prezes Urzędu Regulacji Energetyki, który wypełnia zadania z zakresu spraw regulacji gospodarki paliwami i energią. Ustawa  prawo energetyczne w art. 3 pkt 15 definiuje pojęcie „regulacja” jako „stosowanie określonych ustawą środków prawnych, włącznie z koncesjonowaniem, służących do zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego, prawidłowej gospodarki paliwami i energią oraz ochrony interesów odbiorców”. W związku z tym na podstawie art. 21 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 15 upe Prezes URE, działając w porozumieniu z innymi organami, jest odpowiedzialny za zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego kraju, w tym przede wszystkim obowiązany jest do monitorowania i, w zakresie przydzielonym mu przez ustawę, do wpływania na sektor w celu zabezpieczenia ciągłości i niezawodności dostaw.

Zgodnie z ustawą prawo energetyczne naczelnym organem administracji rządowej właściwym w sprawach polityki energetycznej jest Minister Gospodarki. Oprócz wyżej cytowanych kompetencji, zadaniem Ministra Gospodarki jest także kreowanie polityki energetycznej kraju w szczególności poprzez:

- przygotowanie projektu polityki energetycznej państwa i koordynowanie jej realizacji;

- określanie szczegółowych warunków planowania i funkcjonowania systemów zaopatrzenia w paliwa i energię, w trybie i zakresie ustalonych w ustawie;

- nadzór nad bezpieczeństwem zaopatrzenia w paliwa gazowe i energię elektryczną oraz nadzór nad funkcjonowaniem krajowych systemów energetycznych w zakresie określonym ustawą;

- współdziałanie z wojewodami i samorządami terytorialnymi w sprawach planowania i realizacji systemów zaopatrzenia w paliwa i energię;

- koordynowanie współpracy z międzynarodowymi organizacjami rządowymi w zakresie określonym ustawą

Ponieważ, jak była o tym mowa powyżej, bezpieczeństwo energetyczne jako część polityki energetycznej, jest obszarem prawa zharmonizowanym z normami europejskimi, omawiając polskie regulacje prawne w tym zakresie powołać należy ustawę z dnia 6 grudnia 2006r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju. W swym art. 2 uzppr definiuje, że przez politykę rozwoju rozumie się zespół wzajemnie powiązanych działań podejmowanych i realizowanych w celu zapewnienia trwałego i zrównoważonego rozwoju kraju, spójności społeczno-gospodarczej, regionalnej i przestrzennej, podnoszenia konkurencyjności gospodarki oraz tworzenia nowych miejsc pracy w skali krajowej, regionalnej lub lokalnej. W zakresie pojęciowym tak zdefiniowanej polityki rozwoju mieści się również opracowywanie długookresowych strategii rozwoju kraju. Na podstawie zaś art. 10 ust. 3 uzppr zauważyć należy, że długookresowa strategia rozwoju kraju uwzględnia uwarunkowania wynikające z członkostwa w Unii Europejskiej. Norma powyższa w połączeniu z art. 14 ust. 3 uzppr daje podstawę do publikowania długookresowych strategii, m.in. w zakresie bezpieczeństwa energetycznego kraju.

Ostatnim z aktów prawnych wydanych na podstawie ww. delegacji jest Uchwała nr 58 Rady Ministrów z dnia 15 kwietnia 2014 r. w sprawie przyjęcia Strategii "Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko - perspektywa do 2020 r." Strategia Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko (zwana w dalszej części BEiŚ) obejmuje dwa niezwykle istotne obszary: energetykę i środowisko, wskazując m.in. kluczowe reformy i niezbędne działania, które powinny zostać podjęte w perspektywie do 2020r. Koncentrując się na zagadnieniach bezpieczeństwa energetycznego wskazać należy na następujące zapisy:

Celem głównym Strategii Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko jest zapewnienie wysokiej jakości życia obecnych i przyszłych pokoleń z uwzględnieniem ochrony środowiska oraz stworzenie warunków do zrównoważonego rozwoju nowoczesnego sektora energetycznego, zdolnego zapewnić Polsce bezpieczeństwo energetyczne oraz konkurencyjną i efektywną gospodarkę.

Cele i działania zaplanowane w BEiŚ są także zgodne z celami strategii Europa 2020. W zakresie energetyki zgodność ta dotyczy pięciu priorytetów strategii energetycznej UE, tj. podniesienia efektywności energetycznej w Europie, utworzenia zintegrowanego, ogólnoeuropejskiego rynku energii, nadania szerszych uprawnień konsumentom i uzyskania najwyższego poziomu bezpieczeństwa i niezawodności, wzmocnienia przywództwa Europy w zakresie technologii energetycznych i innowacji, a także wzmocnienia zewnętrznego wymiaru rynku energii UE.

W szczegółach cele nakreślone w  BEiŚ prezentują się następująco:

  1. Reforma systemu planowania przestrzennego w Polsce. Reforma systemu planowania przestrzennego powinna uwzględniać także rozwój odnawialnych źródeł energii oraz specyfikę inwestycji liniowych w energetyce (zarówno elektroenergetycznych, ciepłowniczych, jak i gazowych). Jest to o tyle ważne, że przez terytorium Polski będą przebiegać duże projekty energetyczne o znaczeniu europejskim dotyczące w obszarze elektroenergetyki rozwoju połączeń międzysystemowych w celu umocnienia regionalnych sieci przepływu energii, eliminacji wysp energetycznych oraz integracji systemu energetycznego państw bałtyckich z rynkiem europejskim, a w obszarze gazu budowę korytarza tzw. północ - południe łączącego Europę Środkowo-Wschodnią z Europą Południowo-Wschodnią. 
  2. Zapewnienie gospodarce krajowej bezpiecznego i konkurencyjnego zaopatrzenia w energię. Mimo że najczęściej mówi się o potrzebie zachowania bądź wzmocnienia bezpieczeństwa energetycznego kraju, to termin ten dotyczy de facto odbiorców przemysłowych i indywidualnych. Pojęcie bezpieczeństwa energetycznego użyte w Strategii Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko należy rozumieć nie tylko, jako zróżnicowanie źródeł dostaw nośników energii oraz zapewnienie pewności ich dostaw po akceptowalnej dla społeczeństwa i gospodarki cenie, ale także jako optymalne wykorzystanie krajowych zasobów surowców energetycznych, przy jednoczesnym zastosowaniu nowych technologii i aktywnym uczestnictwie w międzynarodowych inicjatywach dotyczących środowiska i energetyki, w których Polska powinna dążyć do uwzględnienia w przygotowywanych rozwiązaniach specyfiki polskiej gospodarki, a w szczególności posiadanej bazy paliwowej.
    1. Poprawa efektywności energetycznej. Poprawa efektywności energetycznej podążać będzie w kierunku wyznaczonym przez Dyrektywę 2012/27/UE.
    2. Zapewnienie bezpieczeństwa dostaw importowanych surowców energetycznych. Bezpieczne dostawy ropy naftowej i gazu ziemnego są gwarancją niezakłóconego i stabilnego rozwoju polskiej gospodarki. Podejmowane są działania na rzecz zróżnicowania źródeł i kierunków transportu ropy naftowej do Polski (np. przez realizację Euroazjatyckiego Korytarza Transportu Ropy Naftowej - EAKTR), przy jednoczesnym zabezpieczeniu alternatywnych dostaw drogą morską. Zróżnicowanie źródeł dostaw nośników energii i pewność ich dostaw po akceptowalnej dla społeczeństwa i gospodarki cenie są kluczowymi elementami bezpieczeństwa energetycznego. Z tego też powodu działania w tym zakresie zamierza się skierować przede wszystkim na dywersyfikację źródeł i kierunków dostaw gazu ziemnego i ropy naftowej, co z kolei powinno być związane z rozbudową i modernizacją systemu sieci przesyłowych i dystrybucyjnych oraz zwiększeniem i modernizacją pojemności magazynowych tych surowców. Państwo polskie będzie kontynuować politykę wspierania polskich firm w pozyskiwaniu dostępu do złóż gazu ziemnego i ropy naftowej poza granicami naszego kraju. Zwiększenia bezpieczeństwa energetycznego należy także upatrywać w silniejszej integracji z rynkami naszych sąsiadów.
    3. Modernizacja sektora elektroenergetyki zawodowej, w tym przygotowania do wprowadzenia energetyki jądrowej. Z powodu utrzymywania się i prób stopniowego zaostrzania unijnej polityki przeciwdziałania zmianom klimatycznym nastąpił naturalny wzrost zainteresowania źródłami energii o niskiej emisji CO2. Decyzja o uruchomieniu w Polsce siłowni jądrowych znacznie ograniczy emisję gazów cieplarnianych. Ponadto brak inwestycji w modernizację i rozbudowę Krajowego Systemu Elektroenergetycznego (KSE) należy więc uznać za najważniejsze zagrożenie bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej i możliwości wzrostu udziału źródeł odnawialnych, dlatego też należy zwrócić uwagę na inwestycje sieciowe w elektroenergetyce. Jest to o tyle istotne, iż ograniczenia sieciowe wewnątrz KSE wpływają negatywnie na zdolność wymiany energii z innymi krajami, a niewykluczone, iż ewentualne przejściowe problemy ze zbilansowaniem zapotrzebowania na energię trzeba będzie rozwiązać przez import energii z państw sąsiadujących z Polską. Konieczne jest wdrożenie rozwiązań dotyczących inteligentnych sieci, ponieważ funkcjonujący dotychczas model jednokierunkowego przepływu energii od wielkoskalowych źródeł energii do odbiorcy końcowego będzie ulegał zmianie.
    4. Rozwój konkurencji na rynkach paliw i energii oraz umacnianie pozycji odbiorcy. Zapewnienie energii po akceptowalnej dla gospodarki cenie jest kluczowym priorytetem dla działań państwa i istotnym elementem Strategii Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko. W ostatnich latach, ze względu na konieczność realizacji polityki klimatycznej Unii Europejskiej, występuje presja na wzrost cen energii, które są istotnym elementem kosztów produkcji przemysłowej. Kluczowym obszarem działań nakierowanym na utrzymanie racjonalnych cen będzie wdrażanie mechanizmów konkurencji na rynku energii i gazu.
    5. Wzrost znaczenia rozproszonych, odnawialnych źródeł energii. W celu wspierania inwestycji w odnawialne źródła energii należy przede wszystkim dążyć do uproszczenia w skali kraju procedur administracyjnych dotyczących inwestycji w ten sektor. Barierą dla rozwoju OZE jest stan infrastruktury przesyłowej i dystrybucyjnej energii elektrycznej, dlatego też istotne jest znalezienie rozwiązań łączących rozwój OZE z rozwojem i modernizacją sieci elektroenergetycznej. Rozwój energetyki odnawialnej - zwłaszcza rozproszonej - ma istotne znaczenie dla realizacji podstawowych celów polityki klimatyczno-energetycznej. Zwiększenie wykorzystania tych źródeł daje szansę na obniżenie emisji CO2 oraz na tworzenie nowych miejsc pracy.

 

Jak więc wynika z powyższego przeglądu ustawodawstwo polskie regulując kwestie bezpieczeństwa energetycznego składa się z regulacji o charakterze systemowym (ustawa prawo energetyczne), regulacji zapewniających harmonizację z regulacjami europejskimi (ustawa o zasadach prowadzenia polityki rozwoju) oraz wydawanych przez organy administracji prawnych reguł postępowania czego przykładem może być Uchwała nr 58 Rady Ministrów z dnia 15.04.2014 r. w sprawie przyjęcia Strategii "Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko - perspektywa do 2020 roku."